Wsie Warszawy

Wydarzenie rozpocznie prezentacja mapy wybranych wsi warszawskich, do której historyczne opisy opracował Jerzy Szałygin (Fundacja Ochrony Wspólnego Dziedzictwa Kulturowego „Terpa”, Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków). Architekt Jan Szeliga oraz socjolog i antropolog Krzysztof Janas, autorzy konceptu Wieśland, przyjrzą się programowaniu wiejskiej przyszłości. Urbanista Mikołaj Gomółka opowie o zbadanych przez niego wsiach Berlina i Hanoi oraz konsekwencjach jego badań dla Warszawy.

SZCZEGÓŁOWY PROGRAM:

Jak powstawała pierwsza mapa wsi warszawskich istniejących na terenie dzisiejszej Warszawy! Jak przebiegało zbieranie informacji historycznych o wsiach, osadach, osiedlach i folwarkach włączonych przez stulecia w granice miasta. Jakie są możliwości kontynuacji działań, w tym uzupełnienie opisów o informacje z zakresu kultury materialnej, duchowej i społecznej, rozszerzenie opracowań o analizę układów ruralistycznych i stan ich zachowania in situ (XXI w.) oraz sformułowanie zaleceń i rekomendacji dla planistów i władz miasta.

Pięć lat później, w świecie po pandemii, w cieniu wojny i w epoce technologicznego przyspieszenia, pytania postawione w Wieślandzie nabierają nowego znaczenia. Jeśli w 2019 roku chodziło o hiper-wieś zamkniętą w strukturze miejskiego Disneylandu, dziś – w dobie pracy zdalnej, konsumpcji na sterydach sztucznej inteligencji i rosnącego dobrobytu, który znajduje ujście w coraz to bardziej wyrafinowanych usługach wellness – obserwujemy proliferację Wieślandów. Idea uległa rozproszeniu, zwielokrotnieniu i personalizacji. Wieśland to już nie tylko spektakl dla mas. To katalog doświadczeń skrojonych pod portfel każdego segmentu rynku. Od wiejskich mikrodomków na Slowhopie, przez ogrodnicze poletka przykryte dmuchanym basenem na ROD-ach i „warsztatowe” weekendy na wsi, po firmowe wyjazdy integracyjne, gdzie doi się krowy. Rustykalne atelier, glampingowa agroturystyka premium, śluby i eventy w stodole z cateringiem – wszystko to składa się na krajobraz Wieślandów w wersji pop-upowej, jeszcze bardziej zorganizowanych, skomercjalizowanych i dostępnych „na żądanie”.
Prezentacja pokaże, co z diagnozy z 2019 roku się sprawdziło, ale też – co się zmieniło. Czy dzisiejsze Wieślandy to wyraz oderwania się od tematu wiejskości, czy jego dalsza fetyszyzacja? Czy mamy do czynienia z dekonstrukcją miejskiego snu o wsi, czy jego jeszcze bardziej zindywidualizowaną wersją? I czy – paradoksalnie – Wieśland, jako dystopijna fantazja, nie okazał się całkiem trafnym komentarzem do współczesnych relacji między przestrzenią, tożsamością i konsumpcją?

Miasto i wieś są często prezentowane jako przeciwieństwo. Faktycznie, przez setki lat miasta miały czytelne granice w przestrzeni i ich gęsta struktura przestrzenna kontrastowała z otaczającymi terenami wiejskimi. Wieś żywiła miasto, a miasto produkowało dla niej narzędzia. Co jednak wydarzyło się, gdy miasta zaczęły się rozrastać na tyle, że otaczające wsie zostały wchłonięte? Czy spowodowało to ich zniknięcie, czy też ich ślady stanowią do dziś istotny element lokalnej tożsamości? A może wręcz struktura przestrzenna wsi zaczęła kształtować urbanizowane tereny okolicznych pól uprawnych?
Pozornie Hanoi i Berlin różni wszystko. Stolica Niemiec, regulowana przez urbanistów od setek lat, mimo swojej policentryczności i historycznych zawiłości, jawi się jako zachodnioeuropejskie, zaplanowane miasto. Stolica Wietnamu, oprócz historycznej, opartej na formie kwadratu cytadeli, wydaje się być amorficznym, chaotycznie wykreowanym tworem. Gdy jednak przyjrzymy się temu, jak obydwa miasta otoczyły swoją strukturą wchłonięte wsie, może się jednak okazać, że podobieństw jest zaskakująco dużo.
Wykład zaprezentuje efekty pracy badawczej prowadzonej w Berlinie, we współpracy z Technische Universität Berlin, w 2022 roku i w Hanoi, we współpracy z Hanoi Architectural University, w 2025 roku. Celem badań było mapowanie pozostałości dawnych wsi na terenie obydwu metropolii, ale też próba odpowiedzi na pytanie na ile wieś może zachować swój charakter stając się częścią miasta, a także jak bardzo to miasto może korzystać z tożsamości wsi, którą „połyka”, rozrastając się przestrzennie. Prowadzone badania są elementem pracy nad pracą doktorską pod tytułem „Entropijne Miasto – o kompozycji i dekompozycji przestrzeni”, opracowywaną na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej oraz Institut für Stadt- und Regionalplannung Technische Universität Berlin. Kolejnym stadium pracy badawczej będzie inwentaryzacja dawnych wsi na terenie Warszawy, a metodologia użyta przy badaniu przestrzeni Berlina i Hanoi ma za zadanie posłużyć jako narzędzie badawcze.