Kępa Zawadowska
Kępa Zawadowska (dawniej Kolonia Holendrów, Holendry na Kępie, Kępa Holenderska, Kolonia dawnych Holendrów), część dzielnicy Wilanów
Kępa Zawadowska to dawna wieś utworzona przez kolonistów niemieckich na zalewowych terenach nieużytków położonych w pobliżu folwarku i wsi Zawady (wzmiankowanej już w 1528 roku), na gruntach należących do dóbr wilanowskich Potockich. Najwcześniejsza wzmianka o Kępie Zawadowskiej pochodzi z momentu zawarcia pierwszego kontraktu w 1819 roku, w schyłkowym okresie kolonizacji na prawie holenderskim (olenderskim). Pierwsze siedliska i zabudowania mieszkalno-gospodarcze zaczęły powstawać od strony gruntów wsi Zawady oraz gruntów folwarcznych. Kolejne kontrakty z osadnikami zawarto w 1823, 1824 i 1832 roku, kiedy to po raz pierwszy osadę określono jako Kępa Zawadowska.
Wieś miała formę rzędówki bagiennej. Większość działek we wsi miała kształt wydłużonego prostokąta usytuowanego prostopadle do Wisły, choć zdarzały się też grunta o kształcie wieloboku. Poszczególne działki były połączone główną drogą biegnącą przez środek osady, wytyczoną w 1832 roku. Istniały również dwie drogi o mniejszym znaczeniu – jedna wzdłuż pasa zarośli przy Wiśle, druga, w późniejszym czasie skasowana, wzdłuż rzeczki Wilanówki. Od tych dróg do poszczególnych siedlisk wytyczano drogi dojazdowe. Budynki mieszkalno-gospodarcze stawiano najczęściej na podwyższeniu, na sztucznie usypanych pagórkach (terpach). Wzniesienia te nie były jednak na tyle wysokie, aby uchronić zabudowania przed zalaniem bardzo wysoką wodą.
Gospodarstwa, korzystające z dobrej gleby, w początkowym okresie były nastawione praktycznie na produkcję zbożową i warzywniczą (między innymi ziemniaki), w późniejszym czasie również na hodowlę bydła (z mleka produkowano znakomite sery). Pomimo sąsiedztwa rzeki osadnicy nie mogli korzystać z bezpłatnego połowu ryb.
W latach 1824–1832 nieopodal wsi, tuż przy Suchej Trawie nad Wisłą, zbudowano karczmę, z której mogli korzystać również ludzie spławiający towary Wisłą. W 1834 roku koloniści własnoręcznie zbudowali szkółkę, z mieszkaniem nauczyciela, pełniącą jednocześnie funkcję zboru ewangelickiego 11 J. Szałygin, Olędrzy w Warszawie, http://holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=maz&id=12_2, dostęp: 28.07.2025. ↩︎.
W 1905 roku osadę tworzyło 35 domów zamieszkanych przez 278 mieszkańców 22 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIV, Warszawa 1895, s. 479. ↩︎. Podczas I wojny światowej (w 1915 roku) cofające się wojska rosyjskie wysiedliły całą ludność osady do Rosji, a grunta wsi zostały wydzierżawione okolicznym gospodarzom – Polakom. Pierwsi z kolonistów zaczęli wracać w pierwszej połowie 1917 roku. Dotychczasowi dzierżawcy bez żadnych zgrzytów oddawali grunta w ręce prawowitych właścicieli, którzy często dodatkowo korzystali z ich pomocy przy wznowieniu produkcji rolnej 33 J. Szałygin, dz. cyt. ↩︎.
W okresie II wojny światowej wielu z mieszkańców wsi wnioskowało o wpisanie ich na volkslistę 44 J. Kazimierczak, Kępa Zawadowska – wieś Olendrów w granicach Warszawy (1819–1944), „Rocznik Warszawski” 1964, nr V, s. 236. ↩︎. W latach 1942–1943 we wsi został zlokalizowany obóz pracy dla ludności żydowskiej. Więźniowie obozu (w 1942 roku około 400 osób) byli zatrudniani przy pracach wodno-melioracyjnych 55 Kępa Zawadowska, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/K%C4%99pa_Zawadowska, dostęp: 12.09.2025. ↩︎. W lipcu 1944 roku, w związku z ofensywą Armii Czerwonej, wszyscy mieszkańcy Kępy Zawadowskiej zostali ewakuowani do Niemiec.
Wieś została włączona do Warszawy w 1951 roku. Ostatni zachowany w osadzie dom kolonistów został rozebrany w 1998 roku 66 Kępa Zawadowska – cz. m. Warszawa, Holland.org.pl, http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=81, dostęp: 12.09.2025. ↩︎.