Marymont
Marymont, część dzielnicy Żoliborz i Bielany
Nazwa Marymont pochodzi z francuskiego wyrażenia Marie Mont, oznaczającego „góra Marii”. Na tym wzniesieniu w latach 1691–1696 architekt Tylman z Gameren, z inicjatywy Jana III Sobieskiego, wybudował pałacyk Marie Mont, pełniący jednocześnie funkcję pawilonu myśliwskiego dla króla, nazwany tak na cześć królewskiej małżonki Marii Kazimiery de La Grange d’Arquien, znanej jako Marysieńka. Wkrótce nazwę tę spolszczono na Marymont. Ten niewielki pałac był piętrową, centralnie położoną na planie kwadratu budowlą, rozciągającą się na wysokiej skarpie wiślanej, nakrytą dachem namiotowym z ozdobną banią. W 1720 roku rezydencję od Konstantego Sobieskiego odkupił August II Mocny, który gruntownie ją przebudował i założył na Marymoncie zwierzyniec 11 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VI, Warszawa 1885, s. 157. ↩︎. Zarówno August II, jak i jego syn August III, spędzali tu czas, traktując Marymont jako pałac myśliwski w czasie organizowanych polowań w lesie Bielańskim i w Puszczy Kampinoskiej.
Na terenie Marymontu znajdowało się wiele młynów wodnych 22 Marymont, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Marymont, dostęp: 12.09.2025. ↩︎. To właśnie za Augusta II Mocnego przybyli z Saksonii młynarze, którzy pobudowali znakomite nowoczesne młyny słynące z produkcji wyśmienitej marymonckiej mąki 33 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VI, Warszawa 1885, s. 157. ↩︎.
W 1816 roku w pałacyku powstał Instytut Agronomiczny (dla jego uposażenia nadano mu wsie: Wawrzyszew, Rudę, Bielany, Buraków, z których utworzono klucz marymoncki) 44 Tamże. ↩︎, przemianowany wkrótce na Instytut Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa – pierwowzór współczesnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, znajdującej się obecnie na terenie warszawskiej dzielnicy Ursynów. Po powstaniu styczniowym w latach 1863–1864 nowo powstałe budynki Instytutu Agronomicznego oraz pałac zostały oddane wojsku rosyjskiemu na koszary konnicy, a w pałacu Marysieńki urządzono magazyn wojskowy (w dokumentach z tego okresu odnajdujemy opisy celowych zniszczeń zarówno architektury, jak i zieleni). Dziś na fundamentach pałacyku stoi katolicki kościół pw. Matki Bożej Królowej Polski, będący pod opieką Zgromadzenia Księży Marianów. U jego podnóża rozciąga się park Kaskada, będący uporządkowanymi pozostałościami parku przypałacowego.
W 1828 roku w Marymoncie powstały Zakłady Lniarskie (później przeniesione do Żyrardowa), które założył francuski inżynier i wynalazca Philippe de Girard. W 1830 roku założono również jedyną w Polsce fabrykę perkali.
Okres budowy Twierdzy Warszawa również odcisnął się na wyglądzie Marymontu, a zwłaszcza zakaz wznoszenia budynków murowanych na przedpiersiu fortów i umocnień Twierdzy. Na Marymoncie Rosjanie ulokowali między innymi magazyny (na tyłach dawnego pałacu) oraz dzieło flankujące pośrednie Buraków – fort ziemny. Znajdowała się tu także prochownia.
W dniu 8 kwietnia 1916 roku generał-gubernator Hans Hartwig von Beseler wydał rozporządzenie włączające do Warszawy (od 1 kwietnia 1916 roku) między innymi Marymont, położony w tamtym czasie w gminie Młociny 55 M. Nietyksza, W. Pruss, Zmiany w układzie przestrzennym Warszawy, w: Wielkomiejski rozwój Warszawy do 1918 r., red. I. Pietrza-Pawłowska, Warszawa 1973, s. 43. ↩︎. W okresie międzywojennym Marymont z Warszawą połączyła zelektryfikowana linia tramwajowa, choć tramwajem trakcji konnej można było tu dojechać już od końca XIX wieku. Fakt ten stał się kamieniem milowym dla Marymontu, który przyspieszył jego rozwój w okresie powojennym, a zwłaszcza w ciągu ostatnich trzydziestu lat XX wieku 66 Marymont, dz. cyt. ↩︎.