Mokotów
Mokotów (dawniej Mochotow, Mokotowo) dzielnica
Dawna nazwa dzielnicy – Mokotowo – prawdopodobnie wywodzi się od pruskiego imienia Mokot 11 K. Handke, Dzieje Warszawy nazwami pisane, Warszawa 2011, s. 286. ↩︎. Nazwa ta pojawiła się w dokumentach z 1367 roku. Grunty wsi Mokotowo obejmowały wówczas obszar znajdujący się na przedłużeniu obecnej ulicy Mokotowskiej. Samo siedlisko wsi było ulokowane wzdłuż obecnego górnego odcinka ulicy Puławskiej. Do powierzchni osady prawdopodobnie zaliczały się też tereny między obecnym Morskim Okiem a ulicą Dolną 22 Mokotowo, w: Historia Mokotowa, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Mokotowa#Mokotowo, dostęp: 12.09.2025. ↩︎.
Przypuszcza się, że od reformy agrarnej w XIV wieku (być może nawet wcześniej) Mokotowo było wsią książęcą założoną na prawie chełmińskim, która utrzymywała gród w pobliskim Jazdowie, jak również zaopatrywała w żywność lokalny rynek warszawski (w XV i XVI wieku). Dzięki rozlicznym kontaktom gospodarczym oraz koligacjom rodzinnym z mieszczaństwem niektórzy mieszkańcy wsi posiadali nieruchomości pod miastem, na ówczesnej ulicy Łazarzowej (obecnie ulicy Senatorskiej) i Długiej 33 Tamże. ↩︎.
W XVI wieku wieś obejmowała 25 łanów (420 ha); część była dzierżawiona przez patrycjuszy warszawskich Burbachów, część należała do Baryczków oraz do kościoła (wikariuszy kolegiaty warszawskiej) i wójta. W 1611 roku urządził tu swoją letnią siedzibę Jerzy Burbach, gdański i warszawski kupiec, u którego w tym czasie zamieszkiwali kniaziowie Szujscy 44 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XV, cz. 2, Warszawa 1902, s. 348. ↩︎.
Regres gospodarczy na początku XVII wieku oraz potop szwedzki spowodowały wyludnienie i zniszczenie Mokotowa, jak również sąsiednich wsi. W 1661 roku ziemię uprawiano tylko na 5 włókach. Włóki baryczkowske przeszły wówczas w posiadanie Wólczyńskich, a wójtowskie były odtąd nadawane nie mieszczanom, lecz szlachcie. W 1678 roku część Mokotowa, wraz z sąsiednimi wsiami: Służewem i Służewcem, nabył marszałek wielki koronny Stanisław Herakliusz Lubomirski. Z tego czasu pochodzi francuska nazwa założenia pałacowo-ogrodowego Mon coteau (z franc. moje wzgórze), fonetyczne nawiązująca do wcześniejszej nazwy tych okolic. Jego właścicielką została księżna Izabela Lubomirska. Początkowo podmiejska willa, zbudowana w latach 1772–1774, została założona na gruzach dworu Burbacha. W roku 1779 Izabella i Stanisław Lubomirscy wykupili wikariuszowską włókę wsi Mokotowo. Obecnie istniejący fragment tego zespołu obejmuje rezydencję znaną jako Pałac Szustra (wraz z neogotycką wieżą z gołębnikiem oraz Domkiem Mauretańskim) oraz park Morskie Oko 55 Mokotowo, dz. cyt. ↩︎.
Znaczny rozwój Mokotowa nastąpił w XVIII wieku, a wieś stopniowo nabierała charakteru podmiejskiego. Król Stanisław August Poniatowski nadał magnatom i dworzanom ziemię, wznoszono więc dworki i pałace, zakładano ogrody. Na ich potrzeby rozwinął się przemysł związany między innymi z działalnością budowlaną, jak również browary i wiatraki 66 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VI, Warszawa 1885, s. 621–622. ↩︎.
Przez cały XIX wiek Mokotów zachował jednak przede wszystkim charakter rolniczo-letniskowy. Powierzchnia Mokotowa, według pomiarów przeprowadzonych w 1810 roku, wynosiła 2310 mórg i 166 prętów (około 1300 ha). W roku 1890 gmina Mokotów miała 8708 mieszkańców 77 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XV, cz. 2, Warszawa 1902, s. 348. ↩︎.
Na przełomie XIX i XX wieku rozparcelowano dawny folwark mokotowski i wytyczono wiele nowych ulic obecnego Starego Mokotowa, między innymi Rakowiecką, Madalińskiego, Narbutta i Szustra (obecnie Dąbrowskiego). Do urbanizacji Mokotowa przyczyniła się również likwidacja w latach 1911–1913 części fortyfikacji Twierdzy Warszawa (budowanej od 1883 roku) 88 Twierdza Warszawa, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Twierdza_Warszawa, dostęp: 12.09.2025. ↩︎. Część fortów wyburzono, a na odzyskanych terenach rozpoczęto proces intensywnej zabudowy – zaczęto stawiać liczne wielopiętrowe kamienice, zwłaszcza wzdłuż alei Niepodległości czy przy ulicy Puławskiej 99 Mokotowo, dz. cyt. ↩︎.
Intensywna zabudowa dzielnicy była kontynuowana od początku XX wieku, na skutek zniesienia licznych ograniczeń. Mokotów przyłączono do Warszawy w 1916 roku (8 kwietnia 1916 generał-gubernator Hans Hartwig von Beseler wydał rozporządzenie włączające od 1 kwietnia 1916 w całości gminę Mokotów do Warszawy) 1010 M. Nietyksza, W. Pruss, Zmiany w układzie przestrzennym Warszawy, w: Wielkomiejski rozwój Warszawy do 1918 r., red. I. Pietrza-Pawłowska, Warszawa 1973, s. 22–57. ↩︎. Chaotyczną i zaniedbaną zabudowę starano się zmodernizować dzięki kolejnym planom uporządkowania przestrzennego w latach: 1916, 1926 i 1931.