Powązki
Powązki (dawniej Mostki), część dzielnicy Wola i Żoliborz
Powązki to dawna wieś książęca, potem królewska, w parafii Babice. Powstała w pobliżu rzeki Rudawka, w okolicy obecnego skrzyżowania ulicy Powązkowskiej z ulicą Elbląską. Wzmiankowana po raz pierwszy w 1368 roku jako „Mostky sive Povanscky” pośród wsi książęcych, których mieszkańcy mieli płacić dziesięcinę biskupowi poznańskiemu 11 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XV, cz. 2, Warszawa 1902, s. 503. ↩︎. Część wsi należała z nadania książęcego do Szpitala Św. Ducha przy kościele św. Marcina. Po wcieleniu Mazowsza do Korony, po 1526 roku, osada wchodziła w skład starostwa warszawskiego. W 1565 roku w Powązkach było 15 gospodarstw chłopskich, gospodarujących na 8 łanach (około 134 ha), oraz 2 łany szpitalne (około 34 ha) zamieszkane przez 4 włościan. Wieś stanowiła pole walki podczas najazdu szwedzkiego (niszczona w latach 1655–1657). W 1770 roku część Powązek wydzierżawili Izabela i Adam Kazimierz Czartoryscy, którzy założyli tu pejzażowy park angielski 22 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VIII, Warszawa 1887, s. 885. ↩︎. Sprowadzili oni również na teren Powązek mennonitów, osadników holenderskich (grunty i domy po nich, wraz z malowniczymi murowanymi wiatrakami, od lat 20. XIX wieku nabywali młynarze pochodzenia niemieckiego, tacy jak rodzina Libeltów; grunta te leżały po południowej stronie Powązkowskiej) 33 Powązki (Warszawa), Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Pow%C4%85zki_(Warszawa), dostęp: 12.09.2025. ↩︎.
Od 1789 roku Powązki, po przeniesieniu dworu Czartoryskich do Puław, utraciły dawne znaczenie. W 1794 roku podczas oblężenia Warszawy park uległ zniszczeniu. W 1790 roku, w pobliżu wsi, na terenach jurydyki Szymanowskiej, oddano plac o długości 349 łokci i szerokości 178 łokci, by założyć cmentarz, na którym w latach 1792–1793 zbudowano kościół pw. św. Karola Boromeusza. W 1798 roku wieś zakupił szlachcic z Poznańskiego Władysław Józef Łaszczyński i w pobliżu skrzyżowania obecnych ulic: Elbląskiej i Powązkowskiej wystawił browar, gorzelnię, zbudował młyn wodny, karczmę, a teren dawnego parku przeznaczył na zabawy dla mieszkańców Warszawy 44 Encyklopedia Warszawy, red. B. Kaczorowski, Warszawa 1994, s. 674. ↩︎. Po jego śmierci, w 1816 roku, od rodziny Łaszczyńskich Powązki wydzierżawił rosyjski finansista i przedsiębiorca, administrator rządowych dochodów konsumpcyjnych Warszawy, Leon Newachowicz, i założył tu fabrykę tabaki 55 Leon Newachowicz, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Leon_Newachowicz, dostęp: 12.09.2025. ↩︎. W 1821 roku na terenie Powązek założono letni obóz wojsk ze składami i magazynami (istniejący do 1831 roku), co bezpośrednio przyczyniło się do napływu i rozwoju rzemiosła i handlu w okolicy. W 1827 roku w Powązkach było 141 domów i 946 mieszkańców. W 1860 roku przeprowadzono parcelację ogrodu powązkowskiego. W 1875 roku wieś odcięła od cmentarza obwodowa linia kolejowa, nad którą, wzdłuż ulicy Powązkowskiej, zbudowano wiadukt. W 1880 roku Powązki liczyły około 3 tysięcy mieszkańców, przeważnie Żydów. W 1905 roku wieś składała się z 134 domów, w tym 3953 mieszkańców, 85 sklepów, młyna i elewatora wojskowego, składu nafty, 4 piekarni, rzeźni, kuźni, apteki i szkoły 66 Encyklopedia Warszawy, red. B. Kaczorowski, Warszawa 1994, s. 675. ↩︎. Powązki zamieszkiwała w tym czasie przeważnie biedota podmiejska. W 1912 roku Powązki miały 5987 mieszkańców, w tym 2325 ludności żydowskiej. W 1916 roku włączono je do Warszawy. W okresie międzywojennym na terenie miasteczka Powązki funkcjonowały liczne małe zakłady przemysłowe i hurtownie. Zaczęto również realizować miejskie inwestycje – utwardzono nawierzchnie ulic, zamontowano oświetlenie przy ulicach: Powązkowskiej i Elbląskiej, w 1929 roku oddano do użytku budynek szkolny (projektu architekta Tadeusza Zielińskiego), który stał się miejscem lokalnej aktywności kulturalnej i sportowej. Działania wojenne, jak również powstanie warszawskie, spowodowało wiele zniszczeń substancji budowalnej Powązek, niemniej wiele domów odbudowano, choć obraz dzielnicy zaczął zmieniać się dopiero od początku lat 70. XX wieku wskutek wprowadzenia nowej zabudowy mieszkaniowej 77 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VIII, Warszawa 1887, s. 885. ↩︎.