Wsie Warszawy

Saska Kępa (dawniej: Kępa Solecka, Kępa Kawcza, Kępa Holenderska, Olędry), część dzielnicy Praga–Południe

Do końca XVIII wieku Saska Kępa w gruncie rzeczy nie była zamieszkiwana na stałe. Warszawiacy korzystali z niej jako miejsca, z którego pobierano materiały do budowy wałów, grobli i płotów. W końcu XVI wieku tereny nadwiślańskie były stopniowo zasiedlane przez osadników przybywających z zachodniej Europy w związku z prześladowaniami religijnymi. Byli to głównie Holendrzy, Flamandowie i Fryzowie. W listopadzie 1628 roku zawarli oni umowę z magistratem (w owym czasie już większość Kępy, poza dwoma soleckimi łąkami, należała do Warszawy), na mocy której uzyskali czterdziestoletnią dzierżawę Kępy. To im zawdzięcza się osuszenie podmokłych terenów Kępy i jej gospodarcze wykorzystanie ¹¹ A. Wejnert, Opis historyczny trzech kęp na Wiśle pod Warszawą, Warszawa 1850. ↩︎. Kolejnymi dzierżawcami byli przybysze ze Szkocji (kupcy, mieszczanie), a od 1694 roku – Jakub Sobieski, który następnie przekazał prawa do terenu Stanisławowi Antoniemu Szczuce. W tym czasie Kępę przeznaczono do celów militarnych – swoje wojska gromadzili tu między innymi Jakub Sobieski, a także Szwedzi, Sasi i Rosjanie, a także teren ten wykorzystywano jako miejsce pod hodowlę i uprawę warzyw, miasto zaś dalej korzystało z rosnącej tu wikliny oraz drzew.

W XVIII wieku Kępa przeszła w dzierżawę rodziny Denhoffów, Józefa Loupii, prezydenta Warszawy, oraz Piotra Riaucourta. W 1735 roku tereny całej Kępy wydzierżawił August III. Kępę zaczęto wówczas określać jako Kępę Saską. Stała się jednym z miejsc rekreacji, z Solca na Kępę urządzano wyścigi na łyżwach, a król często odwiedzał Pałac Myśliwski usytuowany na terenie dzisiejszego parku Skaryszewskiego. Mimo braku sukcesorów po Sasach Saska Kępa pozostawała, zgodnie z decyzją magistratu, pod specjalnym zarządem aż do 1797 roku. W 1806 roku cała Saska Kępa została sprzedana Zofii i Antoniemu Habelmanom, którzy to w 1811 roku sprzedali ją w trzech częściach po 70 mórg – Janowi Jobsowi, Janoldowi Danterowi i Krystianowi Winterowi. W tym czasie na Kępie pojawiają się nowe parterowe zabudowania. Wytyczono również pierwsze stałe szlaki komunikacyjne, główną arterią zaś stał się tymczasowy drewniany most łączący Kępę z Pragą. Zaczęły się tu pojawiać karczmy, restauracje z ogródkami, strzelnice, boiska i huśtawki. W 1827 roku było tu 14 domów zamieszkanych przez 114 mieszkańców. W 1864 roku osadnicy, którzy chcieli uniknąć płacenia podatków na rzecz miasta, doprowadzili do uznania ich za włościan i stali się, w wyniku carskiej reformy rolnej, właścicielami gruntów – Saska Kępa została wydzielona z Warszawy i stała się wsią podmiejską przydzieloną do gminy Wawer ²² W. Łysiak, Historia Saskiej Kępy, Warszawa 2008, s. 60. ↩︎. W 1870 roku wieś o powierzchni 264 mórg tworzyło 9 osad zamieszkanych przez 203 mieszkańców ³³ Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, Warszawa 1889, s. 331–332. ↩︎. Część Kępy – głównie ta leżąca naprzeciw Solca – aż do XX wieku pełniła przede wszystkim funkcje rekreacyjne, była masowo odwiedzana w niedziele i święta. Pierwsze próby wytyczenia regularnych ulic rozpoczęto już w 1903 roku, projekt rozparcelowania Saskiej Kępy pod zabudowę miejską pojawił się jednak dopiero w latach 1910–1911. Szansą dla rozwoju tych obszarów miała stać się także budowa mostu Poniatowskiego w latach 1905–1913. W 1916 roku Saska Kępa ponownie znalazła się w granicach Warszawy. Zaraz po I wojnie światowej stała się ważnym zapleczem podczas wojny z bolszewikami – stacjonowały tu oddziały generała Franciszka Latinika, znalazły się tu również szpitale polowe i magazyny.

Wyjątkowo pomyślny dla Saskiej Kępy był okres dwudziestolecia międzywojennego. Odbudowano wtedy most Poniatowskiego, pojawiła się zabudowa willowa. Dzięki temu Saska Kępa uzyskała status eleganckiej dzielnicy mieszkaniowej miasta. W 1946 roku Saska Kępa została włączona w skład dzielnicy Praga-Południe ⁴⁴ Saska Kępa, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Saska_K%C4%99pa, dostęp: 12.09.2025. ↩︎. O pierwotnie wiejskim charakterze dzielnicy i obecności Olędrów do dziś zaświadcza drewniany dom usytuowany przy ulicy Walecznych 37 ⁵⁵ J. Szałygin, Olędrzy w Warszawie, http://holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=maz&id=12_2, dostęp: 28.07.2025. ↩︎, ulokowany na ostatnim niesplantowanym terpie (sztucznie usypanym pagórku).